Wprowadzenie
W poprzednich częściach tego bloga opisaliśmy 5 największych atrakcji Singapuru oraz 5 mniej znanych miejsc, które zdecydowanie warto odwiedzić podczas podróży. Tym razem chcemy zabrać Was w podróż po dzielnicach, które najlepiej pokazują niezwykły charakter i różnorodność tego miasta.
W tym artykule znajdziecie informacje o 5 najciekawszych dzielnicach Singapuru, które od lat tworzą jego wyjątkowy koloryt. W ciągu zaledwie kilku stacji metra można przenieść się do zupełnie innego świata – od kolorowych ulic Chinatown, przez pełne aromatów zakątki Little India, historyczny Kampong Glam związany z kulturą malajską, kolonialny Civic District, aż po nowoczesną i elegancką dzielnicę Orchard.
Każda z tych dzielnic opowiada inną historię i pokazuje inne oblicze Singapuru. To właśnie podczas spacerów po nich najlepiej można zobaczyć, jak w jednym mieście od ponad 200 lat współistnieją różne narodowości, religie i tradycje.
Historyczne świątynie, kolonialne budynki, kolorowe shophouses oraz nowoczesne wieżowce tworzą wyjątkową mieszankę, której trudno szukać w innych miejscach na świecie. To właśnie ta różnorodność sprawia, że zwiedzanie Singapuru jest tak fascynującym doświadczeniem.
Jeśli zastanawiasz się, jakie dzielnice Singapuru warto odwiedzić podczas swojej podróży, poniżej znajdziesz pięć dzielnic, które niewątpliwie warto, choć na chwile odwiedzić.
1. Chinatown – historyczne serce chińskiej społeczności Singapuru
historia
Chinatown to jedna z najważniejszych historycznych dzielnic Singapuru. Jej historia rozpoczęła się na początku XIX wieku, kiedy po założeniu brytyjskiej kolonii handlowej w 1819 roku do miasta zaczęli przybywać liczni imigranci z Chin.
Większość z nich pochodziła z południowych prowincji Chin i przyjeżdżała do Singapuru w poszukiwaniu pracy oraz lepszego życia. Z czasem stworzyli tutaj własną społeczność, budując sklepy, świątynie oraz charakterystyczne budynki typu shophouse, w których na parterze znajdowały się warsztaty lub sklepy, a na piętrach mieszkania.
Przez wiele lat Chinatown było centrum życia chińskiej społeczności. Znajdowały się tutaj tradycyjne sklepy, restauracje, herbaciarnie oraz organizacje pomagające nowym imigrantom.
W drugiej połowie XX wieku dzielnica przeszła dużą przemianę. Wiele starych budynków zostało odnowionych, dzięki czemu do dziś możemy podziwiać piękne kolorowe fasady i tradycyjną architekturę.
Obecnie Chinatown jest jednym z najlepszych przykładów połączenia historii i nowoczesności w Singapurze. Obok zabytkowych świątyń znajdują się modne restauracje, galerie sztuki oraz nowoczesne biurowce.
Co warto zobaczyć?
Największą atrakcją Chinatown jest Świątynia Zęba Buddy (Buddha Tooth Relic Temple) – imponująca świątynia buddyjska, która jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków w tej części miasta. Jej charakterystyczna czerwona fasada, bogato zdobione wnętrza oraz spokojna atmosfera sprawiają, że jest to miejsce chętnie odwiedzane zarówno przez turystów, jak i lokalnych mieszkańców.
Podczas spaceru po dzielnicy warto przejść ulicą Pagoda Street, gdzie zachowały się pięknie odrestaurowane kolorowe shophouses i gdzie znajdują się liczne sklepy z pamiątkami. Niedaleko znajduje się również Maxwell Food Centre – jeden z najbardziej znanych hawker centres w Singapurze, gdzie można spróbować lokalnych specjalności i zobaczyć, jak wygląda codzienna kultura jedzenia mieszkańców miasta.
Warto również odwiedzić Sri Mariamman Temple – najstarszą świątynię hinduistyczną w Singapurze, która doskonale pokazuje wielokulturowy charakter tej dzielnicy.
Spacerując po Chinatown, warto nie ograniczać się tylko do głównych ulic. Boczne alejki często kryją najciekawsze detale architektoniczne, kolorowe murale oraz miejsca, które pozwalają lepiej poczuć atmosferę dawnego Singapuru.
Wskazówka polskiego przewodnika
Odwiedzając Świątynię Zęba Buddy, warto wjechać windą na 4 piętro, gdzie znajduje się relikwia, do której wierni przychodzą się modlić – ząb Buddy. Następnie warto wejść schodami na 5 piętro, gdzie czeka na nas urokliwy ogród z modlitewnym młynkiem. Z kolei w piwnicy świątyni znajduje się restauracja serwująca dania wegetariańskie.
Odwiedzając natomiast świątynię hinduistyczną Sri Mariamman Temple rano lub wieczorem (około godziny 18:00), możesz być świadkiem tradycyjnego rytuału zwanego Poojai. Przy dźwiękach bębnów i fletów odbywają się modlitwy z wykorzystaniem ognia, kwiatów, owoców oraz soków, tworząc niezwykle barwne i pełne duchowej atmosfery widowisko.
Jeżeli chcesz spróbować lokalnej kuchni, koniecznie zajrzyj do Maxwell Food Centre. To jeden z najbardziej znanych hawker centre w Singapurze. Warto spróbować tam takich dań jak chicken rice, laksa czy hokkien mee.
Ile czasu zaplanować?
Na spokojne zwiedzanie Chinatown warto przeznaczyć około 2–3 godzin.
Jeżeli planujesz posiłek, wizytę w świątyniach oraz spokojny spacer po okolicy, warto zarezerwować około pół dnia.
Jak dojechać?
MRT:
Chinatown (NE4 / DT19), Maxwell (TE18)
Najlepiej rozpocząć zwiedzanie od stacji Chinatown i kierować się w stronę Buddha Tooth Relic Temple oraz Maxwell Food Centre.
2. Little India – kolorowa dzielnica indyjskiej kultury
Historia
Little India to jedna z najbardziej charakterystycznych dzielnic Singapuru, której historia związana jest z rozwojem społeczności indyjskiej w mieście.
Pierwsi mieszkańcy pochodzenia indyjskiego przybywali do Singapuru już w XIX wieku, kiedy miasto rozwijało się jako ważny port handlowy Imperium Brytyjskiego. Byli wśród nich robotnicy, handlarze, żołnierze oraz przedsiębiorcy.
Z czasem okolice dzisiejszego Little India stały się centrum życia społeczności tamilskiej. Powstawały tutaj sklepy, restauracje, świątynie oraz miejsca handlu przyprawami, tkaninami i biżuterią.
Dzięki zachowanej historycznej zabudowie oraz wyjątkowej atmosferze Little India do dziś jest jedną z najbardziej kolorowych dzielnic Singapuru. Spacerując tutaj można poczuć zupełnie inną atmosferę niż w nowoczesnym centrum miasta.
Co warto zobaczyć?
Jednym z najważniejszych miejsc w Little India jest Sri Veeramakaliamman Temple – jedna z najstarszych i najbardziej imponujących świątyń hinduistycznych w Singapurze. Jej kolorowa wieża wejściowa, pokryta setkami szczegółowych rzeźb przedstawiających hinduskie bóstwa, jest jednym z najbardziej charakterystycznych widoków w całej dzielnicy.
Podczas spaceru warto przejść wzdłuż Serangoon Road, głównej ulicy Little India, która od dziesięcioleci stanowi centrum życia tej społeczności. Znajdują się tutaj tradycyjne sklepy, restauracje oraz miejsca, gdzie można kupić kolorowe tkaniny, przyprawy czy ręcznie robioną biżuterię.
Ciekawym miejscem jest również Tekka Centre – lokalny targ i hawker centre, gdzie można zobaczyć codzienne życie mieszkańców Singapuru oraz spróbować autentycznej kuchni indyjskiej. To świetne miejsce, aby poczuć prawdziwy klimat dzielnicy.
Warto również zwrócić uwagę na Tan Teng Niah House – jeden z najbardziej kolorowych historycznych budynków w Singapurze. Ta dawna chińska willa kupiecka pokazuje, że Little India od zawsze była miejscem spotkania różnych kultur.
Wskazówka polskiego przewodnika
Jeśli planujesz odwiedzić Little India, najlepiej unikać niedzieli. To właśnie wtedy wielu przedstawicieli społeczności indyjskiej mieszkającej i pracującej w Singapurze ma dzień wolny, dlatego ulice dzielnicy są znacznie bardziej zatłoczone niż w pozostałe dni tygodnia.
Jeżeli planujesz wizytę w Tekka Centre, warto wybrać się tam między godziną 10:00 a 11:00 lub od 14:00 do 17:00. W tych porach jest zwykle mniej osób, dzięki czemu łatwiej znaleźć wolne miejsce i uniknąć długich kolejek do najpopularniejszych stoisk.
Spacerując dalej wzdłuż Serangoon Road, warto odwiedzić dwie mniej znane, ale niezwykle interesujące świątynie: Leong San See Temple oraz Sakya Muni Buddha Gaya Temple. Są one znacznie spokojniejsze od najbardziej popularnych atrakcji Little India i pozwalają lepiej poczuć duchową atmosferę tej części Singapuru.
Ile czasu zaplanować?
Na spokojny spacer po Little India warto przeznaczyć około 2 godzin.
Jeżeli planujesz odwiedzić świątynię, zatrzymać się na lokalny posiłek lub dokładniej poznać dzielnicę, warto zarezerwować około 3–4 godzin.
Jak dojechać?
MRT:
Little India (NE7 / DT12), Rochor (DT13)
Najlepiej rozpocząć zwiedzanie od stacji Little India i kierować się pieszo w stronę Sri Veeramakaliamman Temple oraz Serangoon Road.
3. Kampong Glam – historyczna dzielnica malajsko-arabska
historia
Kampong Glam to jedna z najbardziej wyjątkowych dzielnic Singapuru, która przez wiele lat była centrum życia społeczności malajskiej i arabskiej. Jej historia sięga początków XIX wieku, kiedy po założeniu brytyjskiej osady handlowej Singapur został podzielony na obszary zamieszkiwane przez różne grupy etniczne.
Właśnie tutaj osiedlili się członkowie rodziny sułtana Johoru oraz społeczność malajska. Nazwa dzielnicy pochodzi od drzewa gelam, które dawniej licznie występowało w tej okolicy i było wykorzystywane między innymi do produkcji łodzi oraz olejków leczniczych.
W XIX wieku Kampong Glam szybko stał się ważnym centrum handlowym. Przybywali tutaj kupcy z różnych części świata muzułmańskiego, szczególnie z Arabii, Indii oraz Indonezji. Dzielnica słynęła z handlu przyprawami, tkaninami, perfumami oraz luksusowymi materiałami. Znajdowało się tu również centrum pielgrzymkowe do Mekki.
Z biegiem lat charakter dzielnicy zaczął się zmieniać. Tradycyjne sklepy i warsztaty stopniowo ustępowały miejsca kawiarniom, restauracjom, galeriom sztuki oraz modnym butikowym sklepom,
Co warto zobaczyć?
Najważniejszym punktem Kampong Glam jest oczywiście Sultan Mosque – jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Singapuru. Charakterystyczne złote kopuły widoczne są z daleka, a sama świątynia zachwyca zarówno swoją architekturą, jak i znaczeniem historycznym. Warto wejść do środka, aby zobaczyć piękne wnętrze oraz lepiej poznać historię społeczności muzułmańskiej w Singapurze.
Jedną z najbardziej klimatycznych ulic w dzielnicy jest Arab Street, która od dziesięcioleci związana jest z handlem tkaninami, dywanami oraz tradycyjnymi produktami. Spacerując tutaj, można zobaczyć pięknie odrestaurowane shophouses, kolorowe fasady oraz liczne sklepy zachowujące tradycyjny charakter.
Tuż obok znajduje się Haji Lane – jedna z najbardziej popularnych i najczęściej fotografowanych ulic w Singapurze. Dawne niewielkie sklepy zostały tutaj zamienione w butiki, kawiarnie i bary, a kolorowe murale sprawiają, że jest to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w mieście.
Kampong Glam to nie tylko zabytki, ale również miejsce, gdzie najlepiej można poczuć wielokulturową atmosferę Singapuru. Spacerując po dzielnicy, można zobaczyć, jak tradycyjna kultura łączy się tutaj ze współczesnym stylem życia.
Wskazówka polskiego przewodnika
Kampong Glam najlepiej odwiedzić późnym popołudniem. W ciągu dnia można spokojnie zwiedzić Sultan Mosque, pospacerować po uliczkach i zrobić zdjęcia, natomiast wieczorem dzielnica zaczyna żyć dzięki restauracjom i kawiarniom.
Niedaleko od Kampong Glam warto zajrzeć do Atlas Bar. To jeden z najbardziej imponujących barów w Singapurze, słynący z niezwykłego wnętrza w stylu art déco oraz jednej z największych na świecie kolekcji ginu. Bar ten często pojawia się w rankingach najpiękniejszych barów na świecie.
Kilka minut spacerem dalej znajduje się hotel Andaz Singapore by Hyatt. Warto wjechać na najwyższe piętro i odwiedzić bar Mr Stork, z którego tarasu roztacza się piękny widok na Kampong Glam, Marina Bay i panoramę Singapuru. To świetne miejsce na odpoczynek przy kawie lub wieczornym drinku po zwiedzaniu dzielnicy.
Ile czasu zaplanować?
Na spokojny spacer po Kampong Glam warto przeznaczyć około 2 godzin.
Jeżeli planujesz wizytę w Sultan Mosque, kawę, posiłek lub spokojne zwiedzanie bocznych uliczek, warto zarezerwować około 3 godzin.
Jak dojechać?
MRT:
Bugis (EW12 / DT14) – East West Line oraz Downtown Line
Najlepiej rozpocząć zwiedzanie od stacji Bugis i kierować się pieszo w stronę Sultan Mosque, Arab Street oraz Haji Lane.
4. Civic District – miejsce narodzin współczesnego Singapuru
Historia
Civic District to jedna z najważniejszych historycznych dzielnic Singapuru. To właśnie tutaj rozpoczęła się historia nowoczesnego miasta, kiedy w 1819 roku Sir Stamford Raffles założył brytyjską osadę handlową u ujścia rzeki Singapur.
Ze względu na swoje strategiczne położenie okolice rzeki szybko stały się centrum administracyjnym rozwijającej się kolonii. Brytyjczycy rozpoczęli budowę najważniejszych budynków publicznych, instytucji rządowych oraz obiektów związanych z handlem.
W XIX i na początku XX wieku powstały tutaj między innymi budynki administracji kolonialnej, sądy, poczta oraz siedziby najważniejszych instytucji. Charakterystyczna biała architektura w stylu kolonialnym do dziś przypomina o czasach, kiedy Singapur był jednym z najważniejszych portów Imperium Brytyjskiego w Azji.
Po II wojnie światowej i uzyskaniu niepodległości Civic District stopniowo zmienił swoją funkcję. Dawne budynki administracyjne zostały odnowione i przekształcone w muzea, galerie oraz centra kultury. Dzięki temu dzielnica zachowała swój historyczny charakter, jednocześnie stając się jednym z najważniejszych miejsc kulturalnych współczesnego Singapuru
Co warto zobaczyć?
Najważniejszym miejscem w Civic District jest National Gallery Singapore, która mieści się w dawnym budynku Sądu Najwyższego oraz Ratusza. Sam budynek jest jednym z najpiękniejszych przykładów architektury kolonialnej w mieście, a znajdujące się tutaj wystawy prezentują największą kolekcję sztuki południowo-wschodniej Azji.
Tuż obok znajduje się Padang – historyczny plac, który przez dziesięciolecia był miejscem najważniejszych wydarzeń publicznych. Z tego miejsca można podziwiać piękny widok na połączenie historycznej architektury z nowoczesną panoramą Marina Bay.
Warto również odwiedzić Victoria Theatre and Concert Hall, jeden z najbardziej charakterystycznych budynków Singapuru. Jego wieża zegarowa oraz elegancka fasada należą do najbardziej rozpoznawalnych elementów historycznego centrum miasta.
Kolejnym ciekawym miejscem jest Asian Civilisations Museum, gdzie można poznać historię i kulturę różnych społeczności, które przez wieki tworzyły dzisiejszy Singapur. Muzeum znajduje się nad rzeką Singapur, w miejscu, które dawniej było jednym z najważniejszych punktów handlowych kolonii.
Podczas spaceru warto zwrócić uwagę również na Cavenagh Bridge – najstarszy zachowany most nad rzeką Singapur – oraz okolice The Arts House, mieszczącego się w dawnym budynku parlamentu.
WskazówkA polskiego przewodnika
Civic District to jedna z dzielnic, która najlepiej pokazuje niezwykłą przemianę Singapuru. To właśnie tutaj najłatwiej zrozumieć, jak z niewielkiego portu handlowego powstało jedno z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych państw świata. Dlatego bardzo często odwiedzamy to miejsce podczas naszych wycieczek.
Do budynku Galerii Narodowej można wejść bezpłatnie. Warto wjechać windą na 6. piętro, skąd rozciąga się piękny widok na Civic District, Marina Bay Sands oraz centrum Singapuru. Przechodząc do skrzydła mieszczącego dawny Sąd Najwyższy, można zobaczyć, w jaki sposób architekci połączyli dwa historyczne budynki w jedną nowoczesną galerię. Zachowały się tam również cele, w których przebywali oskarżeni przed rozprawami. Jeśli planujecie zwiedzić galerie sztuki, należy kupić bilet wstępu. W budynku znajduje się także restauracja Odette, wyróżniona trzema gwiazdkami Michelin i uznawana za jedną z najlepszych restauracji w Singapurze.
Osobom zainteresowanym historią Singapuru polecamy odwiedzenie budynku dawnego Parlamentu. Można tam usiąść w miejscu, które zajmował pierwszy premier Singapuru, Lee Kuan Yew, uznawany za twórcę nowoczesnego państwa. To miejsce nie jest łatwe do odnalezienia samodzielnie, a zawsze staramy się je pokazujać podczas naszych wycieczek.
Na zakończenie warto zatrzymać się przy tablicy poświęconej Josephowi Conradowi Korzeniowskiemu – wybitnemu pisarzowi polskiego pochodzenia, który wielokrotnie opisywał Azję Południowo-Wschodnią w swoich powieściach.
Ile czasu zaplanować?
Na spacer po Civic District warto przeznaczyć około 2–3 godzin.
Jeżeli planujesz wizytę w National Gallery Singapore lub Asian Civilisations Museum, warto zarezerwować około pół dnia.
Jak dojechać?
MRT:
City Hall (NS25 / EW13), Raffles Place (NS26 / EW14)
Najwygodniej rozpocząć spacer od stacji City Hall i kierować się w stronę Padang, National Gallery i rzeki Singapur.
5. Orchard Road – świat zakupów, historii i nowoczesnego Singapuru
Historia
Orchard Road to dzisiaj jedna z najbardziej znanych ulic Singapuru i symbol nowoczesnego miasta. Dla wielu osób kojarzy się przede wszystkim z luksusowymi centrami handlowymi, eleganckimi hotelami i światowymi markami, jednak historia tej dzielnicy jest znacznie bardziej zaskakująca.
Jeszcze w XIX wieku okolice dzisiejszej Orchard Road wyglądały zupełnie inaczej. Był to spokojny, zielony obszar położony poza głównym centrum miasta, gdzie znajdowały się plantacje owoców, przede wszystkim gałki muszkatołowej, pieprzu oraz różnego rodzaju ogrody. To właśnie od licznych sadów pochodzi obecna nazwa ulicy – „Orchard” oznacza po angielsku sad.
Wraz z rozwojem Singapuru i wzrostem liczby mieszkańców miasto zaczęło stopniowo przesuwać się w kierunku tych terenów. W XX wieku Orchard Road zaczęła zmieniać swój charakter, a dawne plantacje ustępowały miejsca zabudowie mieszkaniowej, hotelom i obiektom handlowym.
Prawdziwy przełom nastąpił w drugiej połowie XX wieku, kiedy powstały pierwsze duże centra handlowe. Z czasem Orchard Road stała się najważniejszym miejscem zakupów w Singapurze i jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli gospodarczego rozwoju kraju.
Co warto zobaczyć?
Najbardziej charakterystycznym elementem Orchard Road są oczywiście centra handlowe, które ciągną się wzdłuż całej ulicy. Do najbardziej znanych należy ION Orchard – jeden z symboli współczesnego Singapuru, którego futurystyczna architektura przyciąga uwagę jeszcze przed wejściem do środka. Oprócz luksusowych sklepów znajduje się tutaj również punkt widokowy, z którego można zobaczyć panoramę centrum miasta.
Warto odwiedzić również Ngee Ann City, gdzie znajduje się słynny dom towarowy Takashimaya, a także Paragon i Orchard Central. Każde z tych miejsc ma nieco inny charakter – od luksusowych butików światowych marek po sklepy popularne wśród lokalnych mieszkańców.
Orchard Road to jednak nie tylko zakupy. Warto zwrócić uwagę na znajdujące się w okolicy historyczne miejsca, takie jak Istana – oficjalna rezydencja prezydenta Singapuru. Teren posiadłości otwierany jest dla zwiedzających podczas wybranych świąt państwowych, oferując wyjątkową możliwość zobaczenia jednego z najważniejszych budynków kraju.
Ciekawym miejscem jest także Emerald Hill Road – spokojna uliczka z pięknie zachowanymi kolorowymi shophouses. To wyjątkowy kontrast w stosunku do ogromnych galerii handlowych i doskonały przykład tego, jak Singapur łączy swoją historię z nowoczesnością.
WskazówkA polskiego przewodnika
Orchard Road polecamy szczególnie osobom, które chcą zobaczyć nowoczesne oblicze Singapuru. To miejsce doskonale pokazuje imponujący rozwój gospodarczy kraju oraz styl życia mieszkańców jednej z najbogatszych metropolii świata.
Nawet jeśli nie planujesz dużych zakupów, Orchard Road zdecydowanie warto odwiedzić. Spacer reprezentacyjną aleją, podziwianie nowoczesnej architektury oraz wizyta w jednej z galerii handlowych pozwalają lepiej poznać Singapur.
Przy Orchard Road znajduje się również Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej. W centrum handlowym Ngee Ann City (Takashimaya) mieści się natomiast Kinokuniya – największa księgarnia w Singapurze, oferująca bogaty wybór książek i albumów z całego świata. W okolicy nie brakuje także miejsc, w których można dobrze zjeść – od popularnych food courtów, zazwyczaj zlokalizowanych w podziemiach lub na najwyższych piętrach centrów handlowych, po eleganckie restauracje serwujące kuchnię z różnych zakątków świata.
Orchard Road robi największe wrażenie w okresie Bożego Narodzenia. Wtedy cała aleja zamienia się w jedną z najpiękniej oświetlonych ulic Singapuru, a tysiące świątecznych dekoracji i iluminacji przyciągają zarówno mieszkańców, jak i turystów.
Ile czasu zaplanować?
Na spacer po Orchard Road warto przeznaczyć około 1,5–2 godzin.
Jeżeli planujesz zakupy, wizytę w kilku centrach handlowych lub połączenie z Fort Canning Park, warto zarezerwować około pół dnia.
Jak dojechać?
MRT:
Orchard (NS22 / TE14), Somerset (NS23)
Najlepiej rozpocząć spacer od stacji Orchard i kierować się w stronę Somerset, po drodze odwiedzając najważniejsze centra handlowe oraz Emerald Hill Road.
Zwiedzaj Singapur z polskim przewodnikiem
Najbardziej znane atrakcje Singapuru, takie jak Marina Bay Sands, Gardens by the Bay czy Jewel Changi Airport, pokazują nowoczesne i futurystyczne oblicze miasta. Jednak dopiero podczas spacerów po różnych dzielnicach można naprawdę zrozumieć, co sprawia, że Singapur jest miejscem tak wyjątkowym.
Chinatown, Little India, Kampong Glam, Civic District oraz Orchard Road pokazują pięć zupełnie różnych historii i atmosfer. To właśnie tutaj najlepiej widać, jak przez ponad 200 lat spotykały się różne kultury, religie i tradycje, tworząc dzisiejszy Singapur.
Jeżeli planujesz podróż do Singapuru i chcesz odkryć te dzielnice, zapraszamy na zwiedzanie Singapuru z polskim przewodnikiem. Wspólnie odkryjemy zarówno najbardziej znane miejsca, jak i mniej oczywiste zakątki i miejsce interesujące dla turystów z Polski, które sprawiają, że Singapur zostaje w pamięci na długo.